اشاره:
بحث از زندگانی و سیره ی معصومین(علیهم السلام) به ویژه حضرت صدّیقه ی کبری، فاطمه ی زهراء(سلام الله علیها) دارای آثار و برکاتی است که از جمله آنان تفکر و اندیشه، عبرت آموزی، تقویت ایمان، الگو گرفتن، درس وحدت، ریشه یابی و حل مشکلات، احیای دین و ایمان، ارتباط با بزرگان و درس دین داری و تقوا می باشد.
نزول "آیـــه ی تطهیر*، آیه ی مباهله**، آیه ی مودّت*** و سوره ی الکوثر" در شأن دختر بزرگوار پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله)، حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) بیانگر جایگاه و مقامات حضرت نزد پروردگار است.
شخصیتی که به گواهی آیه ی تطهیر از هرگونه ناپاکی، منزّه؛ و بنا به سوره کوثر، منبع و مصداق خیر کثیر(ارزش فراوان) است. او حجت الهی است که حضور درکنار پدر بزرگوارش پیامبر مکرّم حضرت محّمد مصطفی(صلی الله علیه و آله)، شوهرش، حضرت علیّ مرتضی(علیه السلام) فرزندان ارجمندش، حَسَنین(علیهما السلام) در داستان مباهله، بیانگر این مرتبت است.
از برکات و آثار وجودی آن حضرت، بیش از هزار سال می گذرد و میلیون ها انسان در هر شبانه روز با استمداد از شخصیت معنوی آن بزرگوار به پیشگاه خداوند، توسل می جویند. امید است خوانندگان عزیز، در این مقاله کوتاه با گوشه هایی از شخصیت و برکات وجودی آن دردانه ی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و بانوی عصمت و طهارت و کرامت(سلام الله علیها) آشنا شوند.
ضمن عرض تبریک میلاد بانوی کرامت، حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها)، یگانه دخت خاتم الأنبیاء، حضرت محمّدِ مصطفی(صلی الله علیه و آله) به عموم شیعیان جهان و شیفتگان و محبّان آن بزرگوار، از خداوند بزرگ می خواهیم، توفیق شناخت بیشتر آن حضرت و الگو گیری از راه و رسم و سیره و زندگی ایشان را به همه، به ویژه بانوان عزیز مسلمان عنایت فرماید. ان شاء الله.
1 ـ میلاد کوثر
بزرگانی همانند شیخ کلینی، شیخ طوسی، ابن شهرآشوب، شیخ طبَرسی، اربلّی، سیّد ابن طاووس و علامه مجلسی(رضوان الله علیهم) ولادت آن بزرگوار را روز جمعه، بیستم جمادی الثانی در سال پنجم بعثت(در سنّ 45 سالگی پیامبرصلّی الله علیه وآله) از پدری که اشرف مخلوقات و خاتم پیامبران بود و مادری پاک دامن به نام خدیجه بنت خُویلِد(سلام الله علیها) در شهر مکّه ی مکرّمه می دانند. (1)
داستان بارداری حضرت، بسیار قابل توجه و آموزنده است. روایت شده رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روزی با اصحاب خود از جمله حضرت علیّ بن ابی طالب(علیه السلام)، عمار بن یاسر، حمزه و عباس بن عبد المطّلب نشسته بودند که جبرئیل امین، بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نازل و ندا داد:« ای محمّد، پروردگارت جلّ و علا، سلامَت می رساند و می فرماید: چهل روز از خدیجه، دوری گزین».
به این ترتیب، پیامبر(صلی الله علیه و آله) روزها، روزه بود و شب ها در منزل فاطمه بنت اسد(مادر امام علیّ علیه السلام) تا صبح عبادت می کرد. پس از چهل شبانه روز، فرشته ی وحی، طبقی از طعام بهشتی برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) آورد و گفت:« پروردگار می فرماید: امشب با این طعام ها افطار کن و شب نزد خدیجه برو و با او نزدیک شو، که خداوند می خواهد در این شب، از نسل تو و خدیجه، فرزندی پاک بیافریند». آری وجود مقدس حضرت فاطمه(سلام الله علیها) این چنین منعقد شد.
2 ـ اسامی ، القاب و کنیه ها
برای حضرت زهرا(سلام الله علیها) بیش از صد اسم، لقب و کنیه گفته شده که مهم ترین آن ها عبارتند از: فاطمه، بتول، مبارکه، محدثّه، راضیّه، مرضیّه، طاهره، صدّیقه، سیّده، حوریّه، نوریّه، شهیده، محبوبه، عفیفه، حبیبه، صفیّه، عالمه، معصومه، مظلومه، منصوره، جمیله، مطهّره، حکیمه، عقیله، عابده، باکیه، صابره، أمینه، اُمّ الائمه، اُمّ ابیها، اُمّ الخیره، اُمّ الفضائل، اُمّ المومنین و اُمّ العلوم».
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: «انّما سِمّیت ابنتی فاطمه لأنّ اللّه فطَمَها وفَطم مُحبّیها من النّار». یعنی؛ همانا دخترم «فاطمه» نامیده شده، زیرا خداوند او و دوست دارانش را از آتش جهنّم می رهاند. (2)
3 ـ تربیت، فضایل و کمالات انسانی
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «فاطمه(سلام الله علیها) سیّده نساء العالَمین». یعنی؛ [دخترم] فاطمه، بهتر بانوان جهانیان است. (3) هم چنین فرمود: «فاطمه أعزّ البریّه علیّ». یعنی؛ فاطمه(سلام الله علیها) عزیزترین آفریدگان خداوند نزد من است. همین طور فرمود: «انّها بَضعه منّی او شَجعه منّی». یعنی؛ فاطمه(سلام الله علیها) پاره تنِ من و بخشی از وجودم می باشد. (4)
در شأن و فضایل و کمالات حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) سخنان فراوانی نقل شده است که علاقه مندان به آثار و منابعی مانند فضایل الخمسه من الصحاح الستّه تألیف مرحوم آیت الله سید مرتضی حسینی فیروزآبادی[ج3، المقصد الثالث] و منابع روائی دیگر مراجعه نمایند.حضرت صدّیقه ی کبری در نگاه ائمه معصومین(علیهم السلام)، صحابه، محبّان و دانشمندان اسلامی و غیر اسلامی نیز از شخصیت و جایگاه بلند مرتبه ای برخوردار است که به چند نمونه اشاره می شود:
امام جعفر بن محمّدٍ الصادق(علیه السلام) فرمود: «انّما سُمّیت فاطمه لأن الخلق فُطموا عن معرفتها». یعنی؛ همانا فاطمه نامیده شده است، زیرا مردم مخلوقات از درک و فهم مقام او ناتوانند. (5)
امّ سلمه می گوید: «هرگاه فاطمه(سلام الله علیها) خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می رسید، حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله) به پا بر می خواست و دخترش را می بوسید و به او خوش آمد می گفت و دستش را می گرفت و در جای خود می نشاند... راز خود را با او در میان می گذاشت و در انجام کارها با او مشورت می کرد». (6)
ابن صبّاغ مالکی می نویسد: «فاطمه دختر کسی است که سوره اِسراء[بنی اسرائیل]، در شأن او نازل شده است، وی همسنگ خورشید و ماه و دخت برترین انسان، میلادش پاکیزه و به اتفاق دانشمندان، بانوی بانوان است». (7)
4- ویژگی ها و کمالات انسانی
الف: دانش و معرفت
آن علیا مخدّره یکی از راویان حدیث و حاملان آن بوده است، به طوری که «مُصحَف فاطمه» یکی آثار منسوب به آن حضرت هست که متأسفانه باقی نمانده است! ولی گفته می شود در اختیار حضرات ائمه ی اهل بیت(علیهم السلام) بوده که به یکی پس از دیگری منتقل شده و هم اکنون در اختیار منجی عالم بشریت حضرت مهدی موعود(عجّل الله فرجه) می باشد. در خطبه هایی که حضرت فاطمه ی زهرا(سلام الله علیها) بعد از رحلت جان سوز پدر بزرگوارش نبیّ مکرّم(صلی الله علیه و آله) در جمع صحابه در مسجد النبیّ(صلی الله علیه و آله) و در خانه ی خود ایراد فرمود، بهترین دلیل بر علم و دانش و معرفت ایشان می باشد. (8)
ب ـ فضایل اخلاقی
صفات و کمالات اخلاقی مانند: نجابت، مروّت، سخاوت، شجاعت، بخشش، جمال و اندام موزون، نرم خویی، سعه صدر، صبر و بردباری، مهربانی، متانت، عفّت و پاک دامنی، خویشتن داری، حق گویی، حفظ اسرار، وفای به عهد و پیمان، صداقت و راست گویی، ایثار، تقوا وعبودیت، صراحت لهجه و فصاحت کلام، قناعت پیشگی، ساده زیستی، مناعت طبع، دوری از تجمّل، غرور، حِرص، غیبت، تهمت، دروغ و... بخشی از دنیای شخصیت ممتاز آن یگانه ی دوران و جگر گوشه پیامبر(صلی الله علیه و آله) هست که این گونه صفات و کمالات اخلاقی و معنوی، فقط در بانوان آسمانی و ملکوتی یافت می شود.
ج ـ ایمان، خداشناسی بندگی
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «انّ ابنَتی فاطمه(سلام الله علیها) ملأ اللّه قلبها وجوارحها ایماناً الى مشاشها ففرغت لطاعه اللّه». یعنی؛ خداوند دل و جوارح دخترم فاطمه(سلام الله علیها) را عمیقاً سرشار از ایمان ساخته است و او همواره در اطاعت و فرمان برداری خداوند به سر می برد. (9)
حسن بصری می گوید: در میان امت اسلامی، فردی نیایش گرِ و اهل عبادت از فاطمه سراغ ندارم. وی به قدری به عبادت (ذکر و رکوع و سجود و دعا) می ایستاد که پاهای مبارکش متورّم می شد و از ترس خدا در نماز نفسَش به شماره می افتاد. (10)
د ـ جهاد و مبارزه پی گیر برای خدا
آن حضرت پس از ظهور اسلام در کنار پدر بزرگوار، مادر مکرّمه اش و بنی هاشم در حالی که کودکی دو ساله بود، به مدت سه سال در محاصره شِعب ابی طالب شرکت داشت و انواع سختی ها و مشکلات و دشواری های زندگی را با اخلاص تحمل نمود. (11) حدود یک سال بعد، مادر فداکار و مهربان خود را هم از دست داد.
آن بزرگوار پس از هجرت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به مدینه، به همراه چند تن از بانوان مسلمان، سختی های زیادی را نیز متحمل شد و در محله ی «قبا» به پدر ملحق گردید.در جنگ های بَدر، اُحد، أحزاب، خیبر، تبوک، فتح مکه و... همانند سایر بانوان مسلمان حضور داشت و نقش و وظیفه ی انسانی و اسلامی به جنگ جویان مسلمان و درمان آن ها و سایر خدمات را ایفاء نمود.
5 ـ ازدواج و تربیت نسل پیامبر(صلی الله علیه و آله)
در سال دوم هجرت که آرامش نسبی در بین مسلمانان مدینه بر قرارشده بود، بزرگان قریش مکرر برای ازدواج با ایشان، از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) خواستگاری کردند ولی نه تنها حضرت زهرا(سلام الله علیها) نمی پذیرفت، بلکه پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز می فرمود: «در باره ی ازدواج او منتظر فرمان خدا هستم». تا اینکه امام علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) در حالی که بیست و یک سال سنّ داشت به خواستگاری صدیقه ی کبری(سلام الله علیها) آمد و مورد پذیرش پیامبر(صلی الله علیه و آله) و دخترش واقع شد و این ازدواج آسمانی با کمترین هزینه و ساده ترین شکل انجام شد که همواره برای انسان های دوست دار کمال و عشق و معنویت، الگو و درس آموز بوده، هست و خواهد بود. (12)
ثمره ی این پیوند نیک و پسندیده (هم کُفو بودن) ولادت فرزندانی همانند سبط اکبر، حضرت امام حسن(علیه السلام)، سیّد الشهداء، حضرت امام حسین(علیه السلام)، حضرت زینب کبری(سلام الله علیها)، امّ کلثوم و محسن شهید(سقط شده) می باشد که تا قیامت افرادی مانند آن ها، زائیده نشده و نخواهد شد. (13)
حضرت زهرا(سلام الله علیها) فرزندانی را تربیت نمود که هر کدام با ایفای نقش بی نظیر خود، درس عزّت و سربلندی، عشق و وفاداری، تقوا و عبودیت، صبر و شکیبائی، شجاعت و کرامت، جهاد و مبارزه، مهر و عاطفه، ایثار وگذشت، جان فشانی در راه خدا و اسلام، صلح و مدارا و... را از خود به یادگار گذاشتند و برای مسلمانان اسوه و الگو شدند.
6 ـ بیماری، وصیّت و شهادت
حضرت زهرا(سلام الله علیها) بعد رحلت جان گداز پدر بزرگوارشان، حضرت محمّد بن عبدالله(صلی الله علیه و آله) چند ماهی بیشتر زندگی نکرد و در این مدت نیز به قدری اشک می ریخت که ایشان را یکی از «بکّائین» شمرده اند و هیچ گاه خندان دیده نشد. (14) علت گریه های آن مخدرّه هم نگرانی از انحراف مسیر امت مسلمان از صراط مستقیم الهی(مسیر امامت راستین) بود که بد بختی و مشکلات مادی و معنوی از نتائج آن بـود.
روزی امّ سلمه(یکی از همسران پیامبر) بر ایشان وارد و عرض کرد: «ای دختر پیامبر(صلی الله علیه و آله) چگونه صبح کردی؟». حضرت فرمود:«با غم و اندوه گذراندم!. پدرم را از دست دادم. خلافت و امامت پسر عم و شوهرم غصب شد و بر خلاف دستور خدا و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، امامت را از او گرفتند، زیرا از او کینه داشتند، چون پدرانشان را در جنگ بدر و احد کشته بود». (15)
گریه های فراوان او باعث ناراحتی و اعتراض مردم شد. آن بانوی نمونه اسلام، روزها دست حسینین(علیهما السلام) را می گرفت و بر سر قبر مطهّر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می رفت و پس از گریه و ندبه به نزد قبور سایر شهداء و سربازان فداکار می رفت و اشک می ریخت. حضرت امام علیّ(علیه السلام) سایه بانی برای محافظتِ ایشان از سوزش حرارت آفتاب، ساخت که به «بیت الأحزان» معروف شد. (16)
امام جعفر صادق(علیه السلام) فرمود: «در اثر ضرباتی که قنفذ، بر پیکر نازنین حضرت زهرای مرضیّه(سلام الله علیها) وارد ساخت، سقط جنین کرد و به آن علت، پیوسته رنجور و ضعیف می گشت تا اینکه در بستر افتاد و امیر المؤمنین(علیه السلام) و اسماء بنت عمیس پرستاری ایشان را می کردند». (17)
یک روز گروهی از زنان مهاجر و انصار به عیادتش رفتند و عرض کردند: ای دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) حال شما چطور است؟ فرمود: «به خدا سوگند، به دنیای شما علاقه ای ندارم. از مردانتان دل گیرم... . وای به عقیده ی سست و رأی متزلزل آن ها، چه کار بدی کردند و مستوجب غضب خدا گشتند!. در عذابِ دوزخ مخلّد شدند... . وای به حالشان، چگونه خلافت را از علیّ(علیه السلام) گرفتند. به خدا سوگند علت کنار گذاشتن او جز این نبود که از شمشیر برّان و دلاوری ایشان در راه خدا ناراحت بودند. به خدا سوگند، اگر خلافت را از او نگرفته بودند مردم را با کمال راحتی به سوی سعادت و خوشبختی هدایتشان می کرد... . کار این مردم بسی شگفت انگیز است!؟ چرا چنین کردند؟... به خدا ســـوگند نالایقی را به جای فرد لایقی قرار دادند!؟... نمی دانند که به جای اصلاح، ایجاد فساد کردند... . اکنون آماده حوادث ناگوار و منتظر شمشیرهای برنده و هرج و مرج دائم و دیکتاتوری ستم کاران باشید. بیت المال شما را غارت خواهند کرد و منابع شما را به جیب خواهند ریخت... آیا می توانیم شما را به هدایت مجبور کنیم، در حالی که خودتان از آن کراهت دارید!؟...». (18)
در روایت وارد شده است که حضرت امام علیّ علیه السلام از حضرت زهراء(سلام الله علیها) پرسید: «چرا این قدر گریه می کنی؟». عرض کرد: «برای گرفتاری آینده ی تو گریه می کنم...». فرمود: «گریه نکن به خدا سوگند، این گونه امور نزد من مهم نیست...». (19)
پس از حدود چهل روز حزن و اندوه و بیماری سخت حضرت زهرای اطهر(سلام الله علیها)، کسالت ایشان بیشتر شد. یک روز به همسرش امام علی علیه السلام عرض کرد:«ای پسر عموی مهربان، آثار و علائم مرگ را در خودم مشاهده می کنم. گمان می کنم به زودی به پدرم ملحق می شوم، می خواهم وصیّت کنم». امام علیّ(علیه السلام) فرمود:« هر چه می خواهی بگو که به آن ها عمل خواهم کردم».
حضرت صدیقه ی کبری(سلام الله علیها) وصیت های خود را به شرح زیر بیان داشت: «1ـ ای پسر عمو، مردها بدون همسر نمی توانند زندگی کنند... خواهشمندم بعد از من با اُمامه(دختر خواهرم، زینب) ازدواج کن، زیرا نسبت به کودکان من مهربان است.2ـ برای من تابوتی تهیه کن که در موقع حمل جنازه ام، حجم بدنم پیدا نباشد... .3ـ مرا شبانه غسل بده و کفن کن و به خاک بسپار. اجازه نده اشخاصی که حقّم را غصب کرده اند و اذیّت و آزاری نمودند، بر من نماز بخوانند و یا به تشییع جنازه ام حاضر شوند...». (20)
پس از رحلت جان سوز و حزن انگیزِ یگانه دختر رسول ختمی مرتبت(صلی الله علیه و آله) که اسماء بِنت عُمیس تنها شاهد و گزارش گر آن می باشد، می گوید: «امام علی(علیه السلام) گریه و ناله از کودکان، زنان و علاقه مندان بلند شد و مردم از مرد و زن برای عرض تسلیت به خانه ی آن حضرت می آمدند و خواستار مشارکت در مراسم غسل و کفن و تشییع حضرت زهرای اطهر(سلام الله علیها) بودند که امام علیّ(علیه السلام) بنا به وصیت آن حضرت، شبانه مراسم غسل و کفن را انجام داد و با حضور تعدادی از اصحاب و یاران مانند عباس، فضل، مقداد، سلمان، ابوذر، عمّار، بُریده، عقیل، حُذیفه، ابن مسعود و حسنیین(علیهما السلام) پیکر پاک و مطهّر آن بزرگوار و دختر شهیده و مظلومه پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) را در تاریکی شب، آهسته و آرام در سکوتِ مطلق شهر مدینه در مکانی مجهول(نا مشخص) به خاک سپردند. امام علیّ(علیه السلام) پس از توقف کوتاهی در کنار قبر و تهیه ی صورت هفت یا چهل قبر تازه به خاطر ترس از دشمنان، با اندوهی فراوان به خانه بازگشت. صبح که اصحاب برای شرکت در مراسم آماده می شدند، متوجه شدند که شبانه مراسم خاک سپاری دختر عزیز پیامبر(صلی الله علیه و آله)انجام شده است!... ». (21)
در باره تاریخ دقیق شهادت حضرت صدیقه ی کبری(سلام الله علیها) در بین تاریخ نویسان اختلاف وجود دارد. برخی مانند کلینی(صاحب اصول الکافی)، طبری(صاحب دلائل الامامه)، کفعمی(صاحب مصباح)، سید مرتضی(صاحب عیون المعجزات)، سید ابن طاووس(صاحب اقبال الأعمال) و محدّث قمی(صاحب منتهی الآمال) تاریخ رحلت و شهادت را سیزدهم جمادی الاُولی می دانند.
دلیل عمده این قول هم روایتی از امام صادق علیه السلام است که فرمود: «فاطمه(سلام الله علیها) بعد از رحلت پیامبر[ص] هفتاد و پنج روز زنده بود». برخی دیگر از نویسندگان به علت روایت امام باقر علیه السلام که نقل شده، حضرت زهرا(سلام الله علیها) بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نود و پنج روز زندگی کرد، می گویند؛ آن بزرگوار در سوّم جمادی الثانی سال یازدهم هجری به ملکوت اعلی پیوست. (22)
7ـ معرفی برخی از منابع مفید
جهت مراجعه و تحقیق بیشتر علاقه مندان و عزیزان، تعدادی از منابع مفید(عربی و فارسی) را تقدیم می کنم. امیدوارم مورد استفاده واقع شود:
1. أعلام الهدایه؛ فاطمه الزهرا(سلام الله علیها)، « سیّده النساء»، [جلد 3] لجنه التحقیق فی المجمع العالمی لأهل البیت(علیهم السلام)، 1422ق- 1430ق .
2. پیشوایان هدایت؛ صدّیقه ی کبری حضرت فاطمه ی زهرا(سلام الله علیها) [جلد 3]، گروه مؤلفان مجمع جهانی اهل بیت(علیهم السلام)، مترجم: عباس جلالی، 1385 ش.
3. حیاه سیّده النساء؛ فاطمه الزهراء(سلام الله علیها)؛ دراسه و تحلیل، باقر شریف القرشی(ره)، تحقیق: مهدی باقر القرشی، 1430 ق.
4. مسند فاطمه الزهراء(سلام الله علیها)، جلال الدین السیوطی، المطبعه العزیزیه، 1406 ق .
5. وفاه الصدیقه الزهراء(سلام الله علیها)، السیّد عبدالرزاق المقرّم(ره)، المطبعه الحیدریه، 1370ق .
6. فاطمه زهرا(سلام الله علیها)، بانوی نمونه اسلام، ابراهیم امینی، انتشارات شفق، 1384ش.
7. درس نامه ی حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) از ولادت تا شهادت، مجید جعفر پور، نشر بیت الأحزان، 1390ش.
8. بیت الأحزان، شیخ عباس القمّی(ره)، ترجمه: سید محمود زرندی، 1386ش.
9. زهرا(سلام الله علیها)؛ برترین بانوی جهان، ناصر مکارم شیرازی، نشر سرور، 1386ش.
10. فاطمه زهرا(سلام الله علیها) مظلومه تاریخ، علی اصغر رضوانی، انتشارات صبح امید یاران، 1389ش.
11. الکلمه الغرّاء فی تفضیل الزهراء(سلام الله علیها)، سید عبدالحسین شرف الدین العاملی(ره)، ترجمه: محسن بیدارفر، انتشارات الزهراء، 1362ش.
12. زندگانی فاطمه ی زهرا(سلام الله علیها)، سید جعفر شهیدی(ره)، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
13. فرهنگ سخنان حضرت زهرا(سلام الله علیها)، محمد دشتی(ره)، عصر ظهور، قم، 1390ش.
14. تحقیقی در باره زندگانی اُمّ أبیها، صدیقه ی کبری فاطمه زهرا(سلام الله علیها)، محمدکاظم القزوینی(ره)، ترجمه: سید محمد صالحی، نشر مهر،1390ش.
15. زندگانی حضرت زهرا(سلام الله علیها)، احمد احمدی بیرجندی، آستان قدس رضوی(به نشر)، 1390ش.
16. فاطمه الزهراء(سلام الله علیها)؛ وتر فی غِمد، سلیمان کتّانی، تحقیق المجمع العالمی لأهل البیت(علیهم السلام)، 1432ق.
17. فدک فی التاریخ، الشهید السید محمدباقر الصدر(ره)، ترجمه: محمود عابدی، کتابخانه بزرگ اسلامی، 1360ش.
18. فاطمه الزهراء(سلام الله علیها)؛ قدوه و اُسوه، سید محمدتقی المدرسی، موسسه الوفاء، 1402ق.
19. فاطمه الزهراء(سلام الله علیها) امّ الامامه و سیده النساء، محمدحسن النائینی(ره)، موسسه الوفاء، 1404ق.
20. زندگانی حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) و دختران آن حضرت، سید هاشم رسولی محلاتی، انتشارات اسلامیه، 1398ق.
«سلام الله علیها یوم وُلدت و یوم اُستشهدت و یوم تُبعث حیّا»
پی نوشت ها:
*سوره ی احزاب آیه ی 33.
**سوره ی آل عمران آیه ی61.
***سوره ی شوری آیه ی 23.
1- کلینی، اُصول الکافی 1: 457؛ طوسی، مصباح المتهجد3: 773؛ اربلّی، کشف الغمه...2:75؛ طبرسی، اِعلام الوری بأعلام الهدی: 90؛ طبری(ابن رستم)، دلائل الإمامه :10؛ سید ابن طاووس، اقبال الأعمال : 263؛ ابن شهر آشوب، المناقب... 3: 357؛ مجلسی، بحار الأنوار... 43:7
2- کلینی، اصول الکافی 1: 461؛ ابن شهر آشوب، المناقب...3: 357؛ مجلسی، بحار الأنوار... 43: 16؛ درس نامه ی حضرت فاطمه(سلام الله علیها) از ولادت تا شهادت، مجید جعفر پور 30.
3- حاکم النیشابوری، المستدرک علی الصحیحین 3: 170؛ ابو نُعیم الإصفهانی، حلیه الأولیاء... 2: 39.
4- طوسی، الأمالی، مجلس 1 ح3؛ اهل البیت(علیهم السلام) من کتاب أعیان الشیعه...، سید محسن امین العاملی، تحقیق: المجمع العالمی لأهل البیت(علیهم السلام) 1: 491.
5- مجلسی، بحار الأنوار... 43: 19.
6- المجمع العالمی لأهل البیت(علیهم السلام)، أعلام الهدایه؛ فاطمه الزهراء(سلام الله علیها)«سیّده النساء» 3: 36.
7- ابن صبّاغ المالکی، الفصول المهمّه فی معرفه الأئمه(علیهم السلام) 121.
8- ابن المغازلی، المناقب... 264؛ اربلّی، کشف الغمه...2: 176؛ طبری، دلائل الامامه 65؛آغا بزرگ الطهرانی، الذریعه... 21: 4248. ( کتاب هائی با عنوان"مسند فاطمه الزهراء(سلام الله علیها)" از سوی نویسندگان شیعی و سنّی نوشته شده که علاقه مندان می توانند به جدیدترین آن ها به قلم استاد شیخ عزیز الله عطاردی مراجعه نمایند).
9- مجلسی، بحار الأنوار... 43: 56.
10- همان 43: 84 ؛ دیلمی، أعلام الدین فی صفات المومنین : 247.
11- طبری(محمد بن جریر)، تاریخ الاُمم و الملوک 1: 426.
12- شیخ صدوق، الخصال: 640؛ الأمالی : 474؛ مجلسی، بحار الأنوار... 43: 111.
13- اربلّی، کشف الغمه... 1: 472؛ خطیب البغدادی، تاریخ بغداد 1: 316.
14- ابن سعد، الطبقات الکبری 2: 85؛ طبرسی ، الإحتجاج... 1: 149.
15- مجلسی، بحار الأنوار... 42: 156؛ یوسفی غروی(محمدهادی)، موسوعه التاریخ الإسلامی 4: 143.
16- همان 43: 157.
17- طبری، دلائل الإمامه 45؛ مجلسی، بحار الأنوار... 43: 170
18- طبرسی، الإحتجاج 1: 147؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه 16: 233؛ مجلسی، بحار الأنوار 43: 161.
19- مجلسی، بحار الأنوار 43: 218.
20- ابنشهرآشوب،مناقبآلأبیطالب(علیهالسلام)3:362؛طبری،دلائلالإمامه42؛مجلسی،بحارالأنوار...43:214؛یوسفیغروی(محمدهادی)،موسوعهالتاریخالإسلامی4:150.
21- مجلسی، بحار الأنوار... 43: 183.
22- کلینی، اُصول الکافی 1: 241؛ امینی(ابراهیم)، فاطمه زهراء(سلام الله علیها)؛ بانوی نمونه اسلام: 197.
منبع : خبر گزاری فارس